Topraklama Ölçümü
Ne Sıklıkla Yapılmalı?

Topraklama tesisatı bir kez kurulup unutulacak bir sistem değildir. Toprak direnci mevsime, nem oranına ve zeminin zamanla değişmesine bağlı olarak artar; bağlantılar korozyona uğrar. Bu yüzden periyodik ölçüm hem mevzuat gereği hem de can güvenliği açısından zorunludur.

Yasal dayanak

Konunun temel düzenlemesi, 21 Ağustos 2001 tarihli ve 24500 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'dir. Yönetmeliğin Ek-P bölümü, işletme döneminde yapılacak muayene, ölçme ve denetleme için önerilen periyotları tesis tipine göre ayrı ayrı belirler.

Kontrol periyotları

• Elektrik üretim, iletim ve dağıtım tesisleri (hatlar hariç): 2 yıl
• Enerji iletim ve dağıtım hatları: 5 yıl
• Sanayi tesisleri ve ticaret merkezleri: 1 yıl
• Sabit işletme elemanları: 1 yıl
• Yer değiştirebilen, hareketli işletme elemanları: 6 ay

Pratikte bir fabrika veya ticaret merkezi için akılda kalması gereken sayı yıldır. Taşınabilir ekipman kullanılan sahalarda ise periyot altı aya iner. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da elektrik tesisatı ve topraklama kontrollerinin periyodik olarak yapılmasını ve raporlanmasını ayrıca zorunlu kılar.

Hangi ölçümler yapılır?

Topraklama kontrolü tek bir ölçümden ibaret değildir. Tesisin yapısına göre aşağıdaki başlıklar ölçülür ve kayıt altına alınır.

• Topraklama direnci: Topraklayıcının toprağa göre direnci, genellikle üç veya dört telli yöntemle ölçülür.
• Toprak özgül direnci: Zeminin kendi direnci, yeni tesis tasarımında ve mevcut sistemin iyileştirilmesinde kullanılır.
• Süreklilik ölçümü: Koruma iletkeninin ve eşpotansiyel bağlantıların kopuk olup olmadığını gösterir.
• Çevrim empedansı: Arıza durumunda koruma cihazının açma süresinin yeterli olup olmadığını belirler.
• Kaçak akım rölesi testi: Açma akımı ve açma süresi ölçülerek rölenin gerçekten koruduğu doğrulanır.
• Yalıtım direnci: İletkenler arası ve iletken ile toprak arasındaki yalıtımın sağlamlığı kontrol edilir.

Geçerli bir raporda ne bulunmalı?

Ölçümün yapılmış olması tek başına yeterli değildir. Denetimde ve iş kazası incelemesinde rapor istenir ve içeriğine bakılır. Sağlam bir raporda şunlar yer almalıdır:

• Ölçümü yapan yetkili kişinin ve kuruluşun bilgileri
• Kullanılan cihazın marka, model ve kalibrasyon bilgisi
• Ölçüm tarihi, ortam koşulları ve zemin durumu
• Ölçüm noktalarının krokisi ve her nokta için okunan değer
• Ölçülen değerin mevzuattaki sınır değerle karşılaştırılması
• Uygunsuzluk varsa tespit ve düzeltici faaliyet önerisi

Sık yapılan hatalar

Ölçümün yalnızca ana panodan alınması, en yaygın eksikliktir. Tesisin uzak noktalarındaki makinelerde koruma iletkeni kopuk olabilir ve ana panodaki ölçüm bunu göstermez.

Bir diğer hata ölçümün her yıl aynı mevsimde yapılmamasıdır. Yaz sonunda zemin kuruyken alınan değer ile ilkbaharda alınan değer birbirinden belirgin şekilde farklı çıkar. Karşılaştırılabilir bir geçmiş oluşturmak için ölçümü yılın benzer döneminde tekrarlamak gerekir.

Son olarak, uygunsuz çıkan bir ölçümün raporlanıp bırakılması da sık görülür. Rapor bir belge değil, bir iş listesidir. Sınırın dışında kalan her nokta için düzeltici çalışma planlanmalı ve düzeltme sonrası ölçüm tekrarlanmalıdır.